श्री सूर्यदेव (सूर्यनारायण) मंदिर

मुख्य मंदिराच्या उत्तरेकडील भागात सूर्यनारायणाचे मंदिर आहे आणि त्याचे तोंड पूर्वेकडे आहे. यामंदिरात सूर्यदेव सात घोड्यांनी ओढलेल्या रथात बसलेला आहे. कोणार्क मंदिर उद्ध्वस्त झाले तेव्हा सूर्यदेव प्रतिमा आणली होती आणि पूजेसाठी ठेवली होती. यामंदिरात रविवार, चंद्रग्रहण आणि सूर्यग्रहण, आणि माघ शुक्ल सप्तमी या दिवशी विशेष पूजाकेली जाते. यामंदिराचे एक खास वैशिष्ट्य म्हणजे येथे लग्नाच्या वाटाघाटी केल्या जातात. वधू आणि वर दोघांचेही पालक सूर्यदेवासमोर त्यांच्या मुलांचे एकमेकांशी लग्न लावण्याची प्रतिज्ञा करतात.

श्री आदी नृसिंह मंदिर

आदी नृसिंहाचे मंदिर मुख्य मंदिराच्या दक्षिणेकडे त्याच्या आतील भागात आहे आणि हे मंदिर देखील पूर्वेकडे तोंडकरून आहे. हे मंदिर पंचरथ रेखादेउल आहे ज्यामध्ये जगमोहन नाही. मंदिराचे अधिष्ठाता देवता भगवान आदी नृसिंह आहेत.

श्री सत्यनारायण मंदिर

आतील बेधाच्या पूर्वदक्षिण कोपऱ्यात सत्य नारायणाचे मंदिर आहे. सत्य नारायण ही भगवान विष्णूची प्रतिमा आहे. त्यांना चार हात आहेत. त्यांच्या चारही हातात शंख, गदा, चक्र आणिपद्म आहेत. ही मूर्ती काळ्या दगडामधे कोरलेली आहे. भक्त त्यांच्या मुलांच्या वाढदिवसा निमित्त सत्य नारायणाची पूजाकरतात.

मा भुबनेश्वरी मंदिर

मुख्य मंदिराच्या पश्चिमेला पूर्वेकडे तोंड करून भुवनेश्वरी देवीचे मंदिर आहे. मंदिर विमान रेखा प्रकारातील आहे. मंदिराची अधिष्ठात्री देवताभुवनेश्वरी आहे. तीचार हातांची असून तिचे तीन डोळे आहेत. तिने एकाहातात पाशा आणि दुसऱ्या हातात अंकुशा धारण केली आहे. इतर दोन्ही हातात अभय आणि बरद मुद्रा दर्शविली आहे. पालक त्यांच्या मुलांच्या कल्याणा साठी आणि दीर्घायुष्यासाठी षष्ठीची पूजा करतात.

अरुण स्तंभ

मुख्य मंदिराच्या पूर्वेकडील बाजूस अरुण स्तंभ नावाचाएक स्तंभ आहे. हास्तंभ उंच आणि सोळा बाजूंचा आहे. कोणार्क मंदिर उद्ध्वस्त झाले तेव्हा हास्तंभ आणण्यात आला होता आणि पूजेसाठी ठेवला होता.

श्री पतितपावन जगन्नाथ

मंदिराच्या पूर्वेकडील प्रवेशद्वारावर एका कोनाड्यात श्रीजगन्नाथाची एकच प्रतिमा कोरलेली आहे. पतित म्हणजे पापी आणि पावन म्हणजे शुद्ध करणारा, म्हणून पतितपावन म्हणजे पापीला शुद्ध करणारा. कोणत्याही कारणास्तव मंदिर परिसरात प्रवेश करू न शकणाऱ्या पतित व्यक्तींना बाहेरून श्री पतितपावन जगन्नाथचे दर्शन घेऊ शकतात आणि भगवान जगन्नाथाचे आशीर्वाद घेऊ शकतात.

श्री रोसाघर(स्वयंपाकघर)

रोसा घर किंवा मंदिरातील स्वयंपाकघर हे सर्वात मोठे स्वयंपाकघर मानले जाते. येथे स्वयंपाक फक्त मातीच्या भांड्यांमध्ये लाकडाच्या साहाय्याने केला जातो आणि मंदिरातील स्वयंपाक करण्याची पद्धत पारंपारिक असली तरी काही वैशिष्ट्ये आहेत. करी, केक आणि गोड पदार्थ 'अहिया' मध्ये, म्हणजेच जळत्या कोळशाच्या बेडमध्ये शिजवले जातात. सेवक फक्त स्वयंपाक घरात स्वयंपाक करू शकतात.

आनंद बाजार

महाप्रसाद विक्रीसाठी राखीव असलेल्या बाह्य कंपाऊंडच्या ईशान्ये कडील भागात 'आनंद बाजार' असेनाव आहे. येथे भाविकांना महाप्रसाद घेण्यास देखील परवानगी आहे.

श्री देवस्नानाबेदी (स्नान मंडप)

स्नान मंडप किंवा वेदी जिथे प्रमुख देवतांचा स्नान उत्सव होतो तोएक खूप उंच मंडप आहे. हा पूर्वाभिमुख मंडप उत्तरेकडील आणि दक्षिणेकडील बाजूंनी पायऱ्यांनी पोहोचता येतो.

मुक्तीमंडप (ब्रह्मासन)

मुक्तीमंडप चौकोनी आकाराचा आहे. त्याला खांब आहेत. ब्राह्मण पंडित आणि दांडी संन्यासी, जगद्गुरू शंकराचार्य, देउल पुरोहित आणि राजगुरू यांना मुक्तीमंडपावर बसण्याचा अधिकार आहे.

रोहिणीकुंड (तलाव)

स्कंद पुराणात असे म्हटले आहे की या क्षेत्राच्या नाभीक्षेत्रात तीन गोष्टी आहेत, म्हणजेच रोहिणीकुंड, कल्पबट आणि देवाची प्रतिमा. हा कुंड वटवृक्षाच्या पश्चिमेला थोडासा स्थित आहे. विष्णू आणि लक्ष्मीच्या उपस्थितीमुळे तो पवित्र मानला जातो. हा कुंड दगडापासून बनवलेल्या पाण्याच्या टाक्याच्या स्वरूपात दिसतो, ज्यामध्ये नैसर्गिक पाणी नसते. वटाच्या आत, दोन वेगवेगळ्या चौकोनांमध्ये दोन कोरीव काम आहेत, एक विष्णूचा नीलचक्रचा आणि दुसरा चार हातांचा कावळ्याचा. तिथे पाणी ओतले जाते आणि ते यात्रेकरूंवर शिंपडले जाते.

कल्पबट

मंदिराच्या दक्षिणेकडील आतील भागात एक वडाचे झाड आहे. 'कल्पबट' या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या या झाडाचा उल्लेख स्कंद पुराण आणि ब्रह्मपुराणात आढळतो. जो मनुष्य 'कल्पबटा' खाली बसून मनोभावे कामना कल्पना करतो, त्याची कामना भगवंता पर्यन्त पोहचते व भगवंत त्याची सर्व मनोकामना पूर्ण करतात. तसेच प्रदक्षिणा घालणारे आणि त्याच्या सावलीत पाऊल ठेवणारे लोक 'केशवलय' म्हणजेच विष्णूचे निवासस्थान प्राप्त करतात.

श्री बटगणेश मंदिर

मंदिराच्या आवारात कल्पबाटाच्या खाली असलेले हे एक उल्लेखनीय मंदिर आहे. हे बटगणेश मंदिर म्हणून ओळखले जाते. मंदिरासमोर त्यांच्या वाहनाची मूर्ती, उंदीर स्थापित केला आहे.

श्री फते हनुमान

मंदिराच्या पूर्वेकडील प्रवेशद्वारात श्री फते हनुमान स्थापित आहे. जगन्नाथ मंदिराच्या रक्षणासाठी, श्री फते महावीर हनुमान मंदिराच्या चारही दिशांना असलेल्या चार दरवाज्यांचे रक्षण करतात. पूर्वेकडील दारावर सिंहद्वारावर फते महावीर आहेत. मंदिर परिसरात समुद्र आवाज़ प्रवेश करू नये, दरवाज्यांचे रक्षण म्हणून चार द्वारामधे चार हनुमान यांना श्री जगन्नाथने स्तापित केले आहे.

श्री चैतन्य (गौरांग) महाप्रभु मंदिर

श्री चैतन्य महाप्रभू यांच् मंदिर जगन्नाथ पुरी मंदिराच्या पवित्र परिसरात ते जेथे बसून कीर्तन करायचे तेथे स्तित आहे. ते भगवान जगन्नाथांवर खूप प्रेम करत असत व् दैवी प्रेम अनुभवत असत. रथयात्रेदरम्यान तीव्र भक्तीने आनंदात नाचत असत.श्री चैतन्य महाप्रभू हे राधा व् कृष्ण दोघं मिलूंन एक अवतार आहेत हा अवतार विष्णुने भक्ताचा भाव जाण्यासाठी घेतला आहे. श्री चैतन्य महाप्रभू हे तुकाराम महाराजांचे गुरु सुद्धा आहेत, त्यानी तुकाराम महाराजांना स्वप्नामधे दीक्षा दिली होती.

श्री काशीविश्वनाथ मंदिर

काशी विश्वनाथ मंदिर हे डाव्या बाजूला आहे. हे भगवान शिवाचे मंदिर आहे. मंदिर पश्चिमेकडे तोंड करून आहे. मंदिराच्या वरच्या बाजूला एक त्रिशूल बसवलेला आहे. मंदिरासमोरील एका लहान खांबावर काळ्या नंदी स्थापित आहे.भगवान जगन्नाथाचे दर्शन घेण्यासाठी पुढे जाण्यापूर्वी भगवान काशी विश्वनाथाचे दर्शन घेण्याची आणि त्यांची पूजा करण्याची प्रथा आहे.

श्री नीलमाधव (बिश्वकर्मा) मंदिर

श्री विश्वकर्मा यांनी लाकडी मूर्ती कोरल्या, ज्यामुळे आज आपल्याला दिसणारे जगन्नाथ, बलभद्र आणि सुभद्रा यांचे रूप निर्माण झाले, तर मूळ नील माधव देवता निळी नीलमणी मूर्ती होती. नील माधव ही विश्वावसू यांनी पूजा केलेली मूळ मूर्ती होती, ज्यामुळे भगवान जगन्नाथ प्रकट झाले.

मा आसरा (क्षेत्रेश्वरी) मंदिर

मा क्षेत्रेश्वरी मंदिर हे पुरातन मंदिर आहे. मा सात आसरा या जलदेवता आहेत. मानवी आयुष्यातील कोणत्याही चांगल्या अथवा वाईट कार्यालाही प्रारंभ करताना या देवतांचे स्मरण करावे. भरघोस पीक यावे, पाणी आटू नये, रोग पडू नये म्हणून आसरांची पूजा करावे..

श्री नबग्रह मंदिर

मुख्य मंदिराच्या उत्तरेकडील भागात नबग्रह मंदिर आहे आणि त्याचे तोंड पूर्वेकडे आहे. या मंदिरात नबग्रह श्रीसूर्य, श्रीचंद्र, श्रीमंगळ, श्रीबुध, श्रीबृहस्पति, श्रीशुक्र, श्रीशनि, श्रीराहु, श्रीकेतु स्तित आहे. नवग्रह शांती पूजा, आरोग्य, समृद्धी आणि ज्योतिषीय क्लेश दूर करण्यासाठी विशिष्ट मंत्र, कलश, यज्ञ आणि आरतीश्रीनबग्रह मंदिरांमध्ये करतात.

देवी एकादशी मंदिर

एकदा, ब्रह्माजीं प्रसाद घेण्यासाठी श्री जगन्नाथ मंदिर येथे आले. एकादशी तिथी सुरू झाली होती आणि सर्व नैवेद्य संपले होते. उरलेले तांदूळ एक कुत्र्या खात होता. ब्रह्माजींनी खऱ्या भावनेने त्याच कुत्र्याच्या ताटातील उरलेला भात खाल्ला, कारण त्यांच्यासाठी प्रसादाचे महत्त्व सर्वात जास्त होते. हे पाहून एकादशी देवी क्रोधित झाली आणि ब्रह्माजींना शिक्षा करण्यासाठी धावली, कारण एकादशीला भात खाणे निषिद्ध मानले जाते. तेव्हा भगवान जगन्नाथ प्रकट झाले आणि म्हणाले, तू माझ्या महान अर्पणांचा अपमान केला, शिक्षा म्हणून श्री जगन्नाथ मंदिर येथे एकादशी देवीला उलटे लटकवले आणि वरदान दिले की आजपासून पुरीमध्ये एकादशीला महाप्रसाद खाणे पाप ठरणार नाही तर एक पुण्यकर्म ठरेल.ेल.

श्री जगन्नाथ मंदिर येथे विविध संप्रदायांचे धार्मिक संस्थापक आणि आचार्य आदिशंकराचार्य, श्रीरामानुजाचार्य, श्रीमध्वाचार्य, श्रीनिंबार्काचार्य, श्रीविष्णूस्वामी, श्रीचैतन्य, शीख धर्माचे संस्थापक गुरु नानक आणि सूफीसंत कबीर यासर्वांनी श्री जगन्नाथ मंदिर ला भेट दिली.त्यांच्या काळात पैगम्बर, येशूख्रिस्तानेही श्री जगन्नाथ मंदिर ला भेट दिली होती. अशाप्रकारे विविध धार्मिक श्रद्धा आणि परंपरांचे भक्त आपापल्या पद्धतीने भगवान जगन्नाथाची पूजा करतात. श्री जगन्नाथ सर्व रूपांमध्ये व्यापलेले आहेत कोणीही त्यांची कोणत्याही प्रकारे पूजा करतो, त्यानुसार तो त्यांना फळे देतो.ांना फळे देतो.