उत्सव

श्री जगन्नाथ मंदिराचे वार्षिक प्रमुख उत्सव

जगन्नाथाच्या मंदिरात वर्षभरात प्रमुख बाराउत्सव साजरे करण्यात येतात. या बारा उत्सवांना 'द्वादश यात्रा' असे म्हणतात. हे बारा उत्सव म्हणजे (१) स्नान (स्नान यात्रा), (२) रथ (रथ यात्रा), (३) सायन (निद्रा), (४) उत्तरायण, (५)दक्षिणायन, (६) पार्श्वपरिवर्तन (बाजू बदलणे), (७) उत्थापन (जागृत होणे), (८) प्रवरण (शरीर झाकणे), (९)पुष्यभिषेक (राज्याभिषेक), (१०) डोल (झोकणे), (११) दमनक भंजन (दमनक वनस्पती तोडणे) आणि (१२)अक्षय तृतीया (चंदन यात्रा). मंदिराच्या उत्सवांना मोठी गर्दी होते. हे उत्सव निःसंशयपणे महान धार्मिक अनुभव आणि भक्तीभावाचे प्रसंग असतात.

स्नानयात्रा उत्सव

स्नानयात्रा हा उत्सव ज्येष्ठ पौर्णिमेच्या दिवशी साजरा केला जातो, जेव्हा मुख्य देवाचे प्रतिमा स्नानवेदी मंडपात आणल्या जातात आणि त्यावर चंदनाच्या लाकडाचापात, कापूर आणि इतर धूप मिसळलेले १०८ घडे पाणी ओतून देवाचे स्नान केले जाते. त्यानंतर श्री बलभद्र आणि श्री जगन्नाथाच्या प्रतिमा गणपतीच्या मुखवट्यांनी सजवल्या जातात, ज्याला 'गजानन बेष' म्हणतात. रात्री, देवता मंदिरात परततात आणि 'अनासरपिंडी' येथे ठेवल्या जातात. देवता 'देवस्नान पौर्णिमेच्या रात्रीपासून आषाढातील अमावस्ये पर्यंत' 'अनासर' अंधारा मध्ये राहतात. अनासरा काळात कोणीही मंदिर मध्ये जाऊ शकत नाही. श्री जगन्नाथ मंदिर हे स्नान यात्रे पासून तर रथ यात्रे पर्यन्त बंद राहते.

रथ यात्रा उत्सव

रथयात्रा हा सर्वात प्रसिद्ध आणि व्यापक उत्सव आहे. रथयात्रा प्रसिद्ध उत्सव आषाढ महिन्याच्या शुक्ल पक्षाच्या दुसऱ्या दिवशी साजरा केला जातो. श्रीबलभद्र, देवीसुभद्रा, श्रीजगन्नाथ आणि श्रीसुदर्शन या देवतांना रथांमध्ये बसवले जाते आणि सुमारे ३ किमी अंतरावर असलेल्या गुंडीच्या मंदिरात वाड़ी अदमपुर येथे नेलेजाते, जिथे देवता १० दिवस राहतात. त्यानंतर परत रथयात्रा बहूदा यात्रा, होऊन श्रीबलभद्र, देवीसुभद्रा, श्रीजगन्नाथ आणि श्रीसुदर्शन या देवतांना रथांमध्ये बसवले जाते आणि श्रीजगन्नाथ मंदिरात ईसापुर येथे परत नेले जाते. रथयात्रा काळात हेरपंचमी विधी, संध्या दर्शन, सुनाबेसा, अधारपण भोग, नीलाद्री बीजे विधी केले जातात.

देव शयन उत्सव

आषाढ महिन्याच्या शुभ पंधरवड्याच्या ११ व्या दिवशी संध्याकाळी 'हरिशयन एकादशी' नावाचा आणखी एक महत्त्वाचा विधी केला जातो. 'बदसिंहराभोगा' नंतर 'महास्नान' आणि पूजा संपल्यावर, शयन ठाकूरांच्या तीन धातूच्याप्रतिमा- बासुदेव, भुवनेश्वरी आणि नारायण नेल्या जातात. भोग, कर्पुराआळती असेकाही विशेष विधी पूजा केले जातात. त्यानंतर शयन ठाकूरांच्या लहान प्रतिमा 'शयन घरा' (शयनगृह) मध्येजातात. मुदीरस्त देवतांसाठी 'प्रसाद मागी', 'आळती' आणि 'बंदपाना' करतात.

उत्तरायण, मकर संक्रांती उत्सव

पौष महिन्यात हा उत्सव साजरा केला जातो. मकर संक्रांतीच्या दिवशी आळशी आणि अवकाश झाल्यानंतर, देवतांना 'फुटापहारा' (एक प्रकारचाकापड) अर्पण केलाजातो. त्रिमुंडीयेथे 'मकर चुला' अर्पण केलाजातो. त्यानंतर 'माला लागली बेशा' आणि कर्पूर लागली. यादिवशी, 'मकर चौरासीभोग' म्हणून ओळखला जाणारा यात्रंगी भोग स्वयंपाक घरातून मिरवणुकीत आणला जातो आणित्यात तूप, मसाले, मलई, मिठाई आणि काही फळांचा रस मिसळून 'घंट-छटा-कहाली' तांदूळ देवतांना अर्पण केला जातो.

दक्षिणायन उत्सव

कर्कट (वृश्चिक) संक्रांतीच्या दिवशी, सूर्यशरद ऋतूतील विषुव वृत्तात जाण्यास सुरुवात करतो तेव्हा विशेष विधी केले जातात.

पार्श्वपरिवर्तन उत्सव

भाद्रबा शुक्ल एकादशीच्या दिवशी, 'भोग मंडप' संपल्यानंतर, तिन्ही देवतांचे महास्नान आणि चंदन पूजा केली जाते आणि त्यांना नवीन कपडे 'सर्बांग' आणि बडसिंघराभोग' घातले जातात. त्यानंतर 'पार्श्वपरिवर्तन' विधीसाठी खटसेज घरावर दिलेला शिक्का तोडला जातो, देवतांची शयन पेटी उघडली जाते. झोपण्यासाठी असलेली प्रतिमाला पांढरी फुले अर्पण केल्यानंतर त्याला त्याच्याबाजूला (पार्श्वपरिवर्तन) वळवायला लावले जाते. त्यापूर्वी, शयन ठाकुराचा चेहरा दक्षिणेकडे असतो, नंतर चेहरा उत्तरेकडे बदलला जातो.

देव उत्थापन उत्सव

कार्तिकाच्या शुक्ल एकादशीला हरि उत्थापनाचा विधी केला जातो. हेबल्लव ते बडसिंघारा पर्यंत 'सायना एकादशी' प्रमाणे केले जाते.

प्रवरण षष्ठीउत्सव

मार्गशीराच्या शुद्ध पंधरवड्याच्या सहाव्या दिवशी, श्रीजगन्नाथाच्या मंदिरात प्रभारण षष्ठी विधी पाळले जातात. यादिवसा पासून देवतांची घोडालगी सुरू होते. देवता हिवाळी वस्त्रे परिधान करतात. रत्नसिंहस्थानावर देवतांना'घोडा' आणि रेशमीवस्त्रे अर्पण केल्यानंतर, सहासोन्याचे दागिने देखील दिले जातात. देवतांच्या 'शियांग' येथे प्रसाद मागितल्यावर देवतांचे 'बंदपान' विधी करतात.

पुष्यभिषेक उत्सव

हा सण पौष पौर्णिमेला पौष महिन्याच्या पौर्णिमेच्या दिवशी भगवान श्रीजगन्नाथाचा 'अभिषेक' भगवान रामम्हणून केलाजातो. त्याला "रामभिषेक" असेही म्हणतात. यादिवशी शीतलाभोग, सरबंगा, अभिषेक बेषा, प्रसादालागी, पुष्यभिषेक यात्रांगीभोग, बंदपण आदी कार्यक्रम केले जातात.

डोल (डोलायात्रा) उत्सव

डोलायात्रा ही श्रीमंदिराच्या महत्त्वाच्या उत्सवां पैकी एक आहे आणि ती शुक्ल पक्षाच्या दिवसापासून फाल्गुन पौर्णिमेपर्यंत साजरी केली जाते. पौर्णिमेच्या दिवशी, डोला गोविंदा, श्रीदेवी आणि भूदेवी यांच्या प्रतिमा रंगांची उधडन करुण यात्रा केलि जाते व ईशान्य कोपऱ्यात असलेल्या उंच मंडपात डोलावेदी येथे नेल्या जातात. देवतांना वेगवेगळ्या कोरड्या अन्नाचे विशेष नैवेद्य दाखवले जातात. ही विधी पूर्णझाल्यावर, देवतांना झुल्यावर बसवले जाते. त्यानंतर “डोलावेदी” वर सार्वजनिक दर्शनाची व्यवस्था केली जाते.

दमनक भंजन (दमनकाचतुर्दशी) उत्सव

चैत्राच्या शुभ पंधरवड्याच्या १३ व्या आणि १४ व्या दिवशी साजरा केला जातो. राम आणि कृष्ण याप्रतिनिधी देवतांना जगन्नाथ बल्लवमठात मिरवणुकीने नेलेजाते, देवता एकत्रितपणे मठाच्या बागेतून त्यांचीप्रिय 'दयान' (दमनक वनस्पती) पाने तोडतात आणि १४ व्यादिवशी, पाने देवांना अर्पण केली जातात.

अक्षय तृतीया (चंदन यात्रा) उत्सव

अक्षय तृतीया हा श्रीमंदिराचा एक महत्त्वाचा सण आहे. चंदन यात्रा अक्षय तृतीयेपासून म्हणजेच वैशाखा च्याशुभ पंधरवड्याच्या तिसऱ्या दिवशीसुरू होते यादिवसापासून रथयात्रेसाठी रथ बांधण्यास सुरुवात होते.चंदन यात्रा ४२ दिवस साजरीकेली जाते, जी २१ दिवसांच्या दोन काळात विभागली जाते, ज्याला 'बहार चंदन' आणि 'भितार चंदन' असे म्हणतात. याकाळात, मदनमोहन, राम, कृष्ण, भूदेवी, श्रीदेवी आणि पाच शिव यांची प्रातिनिधिक प्रतिमानरेंद्र सरोवरपर्यंत मिरवणूक काढलीजाते. चांगल्या प्रकारे सजवलेल्या बदकाचे जहाज मध्ये पूजा केली जातेव देव नरेंद्र सरोवरमधे नौका विहार करतात.

श्री जगन्नाथ मंदिराचे वार्षिक इतर उत्सव

श्रीमंदिरात वर्षभर अनेक उत्सव, कार्यक्रम आणि समारंभ आयोजित केले जातात. मंदिराच्या उत्सवांना मोठी गर्दी होते. हे उत्सव निःसंशयपणे महान धार्मिक अनुभव आणि भक्तीभावाचे प्रसंग असतात.

श्री जगन्नाथ मंदिराचे वार्षिक इतर उत्सव

1) गुढीपाडवा

2) महाविशुब संक्रांति

3) राम नवमी

4) कामदा एकादशी

5) हनुमान जयंती,चैत्र पौर्णिमा

6) वरुथिनी एकादशी

7) अक्षय तृतीया, चंदन/नौकायात्रा

8) निलाद्री महोदयाष्टमी

9) मोहिनी एकादशी

10) नरसिंह जन्म

11) जलक्रीडा / भागवत एकादशी

12) सावित्री अमावस्या

13) निर्जला एकादशी

14) स्नान यात्रा, गज भेशा

15) चकाबिजे नीति

16) अनवसार एकादशी

17) भव्य रथयात्रा

18) हेरापंचमी

19) बाहुड़ा यात्रा

20) बडताधावू सोना भेशा

21) हरिशयन एकादशी

22) नीलाद्री बीजे

23) चक्रबूला एकादशी

24) बड़ीनृसिंह बीजे

25) पुत्रदा एकादशी

26) बलभद्र जन्म, राखी लागी

27) झूलन यात्रा

28) जन्माष्टमी

29) नंदोत्सव, दहीहंडी यात्रा

30) बनभोजीभेशा

31) कालिया दालन एकादशी

32) प्रलंभासुरा भेशा

33) कृष्ण बलराम भेशा

34) गणेश चतुर्थी

35) राधाष्टमी

36) पार्श्व परिवर्तन एकादशी

37) बामन जन्म

38) बली बामन भेशा

39) इंदिरा एकादशी

40) दशहरा, आयुधयात्रा

41) पाशांकुशा एकादशी,

42) राधा दामोदर भेशा

43) रमा एकादशी,

44) दीपदान उत्सव

45) दीपावली

46) हरी उत्थापन एकादशी,

47) लक्ष्मीनारायण भेशा

48) बंकचुळा भेशा

49) डालीकिया/त्रिविक्रमा भेशा

50) कार्तिक पूर्णिमा

51) राजाधिराज भेशा

52) उत्पर्णएकादशी

53) गोमती एकादशी

54) पांडुनरसिंह बीजे

55) सफला एकादशी

56) पुत्रदा एकादशी

57) पुष्या भिषेक पूर्णिमा

58) मकर संक्रांति

59) सततीला एकादशी

60) पद्म भेशा

61) बसंत पंचमी

62) भाऊंमी एकादशी

63) विश्वकर्मा जयंती

64) गज उद्धारण भेशा

65) पंकोउद्धार एकादशी

66) महाशिवरात्रि

67) चाचेरी भेशा

68) पापनाशिनी एकादशी

69) डोलयात्रा, डोल पुर्णिमा,

70) होली

71) पापमोचन एकादशी

72) बाड़ीनृसिंह विजे